Erkek İnfertilitesi Nedir, Ne Kadar Yaygındır?
Erkek infertilitesi (erkek kısırlığı), düzenli ve korunmasız ilişkiye rağmen 12 ayda gebelik elde edilemeyen çiftte sorunun erkekten kaynaklanması ya da erkeğin buna katkı yapmasıdır. Çiftlerin yaklaşık %15'i bir yılda gebelik elde edemez; bu çiftlerin yarısında erkek faktörü bulunur, yaklaşık %20'sinde ise sorun yalnızca erkektedir (EAU).
İnfertilite tanımı çiftin durumunu anlatır; bu nedenle değerlendirmeye kadın ve erkek birlikte alınır. AUA/ASRM kılavuzu, erkeğin değerlendirmesinin eşinkiyle eş zamanlı yapılmasını önerir (AUA/ASRM 2021). Kadın 35 yaş ve üzerindeyse değerlendirme 6 ay sonra başlatılır (ASRM 2020).
Sorun giderek yaygınlaşıyor: Dünya Sağlık Örgütü'ne göre her 6 yetişkinden biri yaşamı boyunca infertilite yaşıyor (DSÖ 2023). 223 çalışmayı birleştiren meta-analizde 1973-2018 arasında sperm yoğunluğu %51,6 azaldı (Levine 2023).
Erkek infertilitesi yalnız bir üreme sorunu değildir, genel sağlığın da göstergesidir. İki ya da daha fazla semen değeri bozuk olan erkeklerde ölüm riski 2,3 kat yüksek bulundu (Eisenberg 2014); infertil erkeklerde testis kanseri riski 1,9 kattır (EAU). Kavramların ayrıntısını erkek infertilitesi nedir sayfamızda anlattık.
Zamanlanmış ilişkiyle 12 siklusta kümülatif gebelik olasılığı; ilk siklusta %38 (Gnoth 2003).
Çiftlerin çoğu ilk altı siklusta gebe kalır; bu süreden sonra gebelik olmayan her iki çiftten biri subfertil ya da infertildir (Gnoth 2003).
Düzenli, korunmasız ilişkiye rağmen 12 ayda gebelik olmaması; kadın 35 yaş ve üzerindeyse 6 ay (ASRM 2020).
Erkek İnfertilitesi Neden Olur?
Nedenler üç grupta toplanır: hormon merkezinden kaynaklanan pretestiküler, testisin kendisinden kaynaklanan testiküler ve sperm yolları ya da boşalmayla ilgili posttestiküler nedenler. Varikosel infertil erkeklerin %35-40'ında görülür ve düzeltilebilen en sık nedendir (EAU); yaşam tarzı ve yaş da sperm kalitesini etkiler.
Pretestiküler nedenler
Hormon ekseninde bozukluk vardır; tipik örnek hipogonadotropik hipogonadizmdir.
- Hipogonadotropik hipogonadizm, Kallmann sendromu
- Hipofiz adenomu, prolaktinoma
- Anabolik steroid ya da dışarıdan testosteron
- İleri obezite, tiroid hastalıkları
Testiküler nedenler
Sperm üretimi doğrudan testiste bozulmuştur; FSH çoğunlukla yüksektir.
- Varikosel: infertil erkeklerin %35-40'ında
- Klinefelter sendromu (47,XXY)
- Y kromozom mikrodelesyonları
- İnmemiş testis, torsiyon, kabakulak orşiti, kemoterapi
Posttestiküler nedenler
Üretim normaldir ama sperm dışarı ulaşamaz; sperm elde etmek çoğunlukla mümkündür.
- Vazektomi sonrası tıkanıklık
- Doğumsal vas deferens yokluğu (CBAVD)
- Enfeksiyon sonrası epididim tıkanıklığı
- Geriye boşalma, boşalamama
Yaşam tarzı ve yaş
Tek başına neden olmasa da sperm kalitesini belirgin biçimde düşürebilir.
- Sigara: sperm sayısında ortalama 9,7 milyon/mL azalma (Sharma 2016)
- Obezite: oligozoospermi ya da azospermi riski 1,28 kat (Sermondade 2013)
- Yaş: hacim, hareketlilik ve DNA bütünlüğü azalır (Johnson 2015)
- Semende HPV: infertilite riski 2,9 kat (Lyu 2017)
Spermiyogram Sonucu Nasıl Yorumlanır?
Spermiyogram erkek değerlendirmesinin ilk testidir. DSÖ 2021 değerleri, son bir yılda baba olmuş erkeklerin alt yüzde 5'lik sınırını gösterir; bu sınırın altı tanı değil, risk işaretidir (DSÖ 2021). Tek sonuç yeterli değildir; perhiz süresi, ateşli hastalık ve örnek alma koşulları değerleri belirgin biçimde değiştirebilir.
DSÖ 2021 alt referans sınırları
Tek bir anormal spermiyogram tanı koydurmaz; en az iki örnek değerlendirilir (AUA/ASRM 2021). Örnek 2-7 günlük perhizden sonra verilir (DSÖ 2021). Ateşli bir hastalıktan sonra değerlerin düzelmesi için bir üretim döngüsü, yani ortalama 64 gün beklenir (Misell 2006). Ayrıntılar: DSÖ 2021 referans değerleri.
Tanı Adım Adım Nasıl Konur?
Değerlendirme dört adımda ilerler: öykü, fizik muayene, en az iki spermiyogram ile hormon testleri ve gerektiğinde görüntüleme ile genetik testler. Bu sıralama, kadın tedavileri başlamadan önce düzeltilebilir bir erkek nedeninin gözden kaçmamasını sağlar, gereksiz testlerin önüne geçer ve tedavi seçimini hızlandırır.
Ayrıntılı öykü
Gebelik deneme süresi, cinsel yaşam, inmemiş testis ve kabakulak öyküsü, sistemik hastalıklar, ilaçlar, anabolik steroid, mesleki maruziyet ve yaşam tarzı sorgulanır.
Fizik muayene
Testis hacmi orşidometreyle ölçülür, epididim ve vas deferens elle değerlendirilir; varikosel ayakta ve ıkınma (Valsalva) sırasında derecelendirilir.
Spermiyogram ve hormonlar
En az iki spermiyogram ile FSH ve total testosteron istenir; gerektiğinde LH, prolaktin ve östradiol eklenir (AUA/ASRM 2021).
Görüntüleme ve genetik
Skrotal Doppler ultrasonografi yapılır. EAU, sperm yoğunluğu 1 milyon/mL ve altındaysa Y kromozom mikrodelesyon testini, azospermide karyotipi önerir (EAU). Tekrarlayan düşüklerde sperm DNA hasarı değerlendirilebilir.
Erkek İnfertilitesi Tedavisi Nasıl Planlanır?
Tedavi, bulunan nedene ve eşin yaşına göre kademeli planlanır. Önce düzeltilebilir nedenler ele alınır: varikosel, hormon eksikliği, dışarıdan testosteron kullanımı ve yaşam tarzı. Bunlar yetersiz kalırsa ya da zaman kısıtlıysa aşılama, tüp bebek ve ICSI devreye girer; kadın yaşı ilerlemişse yardımcı üreme geciktirilmez.
Yaşam tarzı ve hormon tedavisi
Sigarayı bırakmak ve kilo vermek ilk adımdır. Antioksidanların yararı belirsizdir: Cochrane analizinde kanıt düşük kaliteliydi (Smits 2019), randomize MOXI çalışmasında canlı doğum artmadı (Steiner 2020). Hipogonadotropik hipogonadizmde gonadotropin tedavisi olguların %75'inde sperm üretimini başlatır (Rastrelli 2014).
Mikrocerrahi varikoselektomi
Kasık altından, mikroskop altında toplardamarlar bağlanır; atardamar ve lenf kanalları korunur. EAU; ele gelen varikoseli, bozuk spermiyogramı ve başka açıklaması olmayan infertilitesi olan erkeklerde onarım önerir. Cochrane analizinde tedavi gebelik oranını artırdı, canlı doğum etkisi belirsiz kaldı (Persad 2021). Ameliyat ayrıntıları.
Mikro-TESE
Üretim yetersizliğine bağlı azospermide testiste sperm üreten küçük odaklar mikroskop altında aranır. Meta-analizde sperm bulma oranı %47'dir (Corona 2019), Klinefelter sendromunda %44 (Corona 2017). Ayrıntılar azospermi tedavisi rehberimizde.
Aşılama, tüp bebek ve ICSI
Hafif erkek faktöründe aşılama (IUI), ileri sperm bozukluğunda ya da cerrahiyle alınan spermde ICSI kullanılır. Klinik varikoseli olan erkeklerde onarım yardımcı üreme öncesinde yapıldığında canlı doğum oranı arttı (Kirby 2016). ICSI nedir?
Hormon ve antioksidan tedavilerinin ayrıntıları için erkek kısırlık tedavisi sayfamıza bakabilirsiniz.
Tedavi Sonuçları Ne Kadar Başarılı?
Aşağıdaki oranlar meta-analizler ve randomize çalışmalardan alınmıştır ve farklı sonuçları ölçer: kimi sperm üretimini, kimi gebeliği, kimi canlı doğumu. Bu yüzden oranları birbiriyle karşılaştırmak yerine kendi tanınıza uyan satıra bakmak gerekir; kişisel şans ise eşin yaşı, sperm değerleri ve altta yatan nedenle birlikte değerlendirilir.
Tedavide Doğru Beklenti Nedir?
Her tedavinin güçlü yanları kadar sınırları da vardır. Aşağıdaki liste, hangi uygulamanın kanıtla desteklendiğini ve hangisinin henüz kanıtlanmadığını kaynaklarıyla gösteriyor. Gerçekçi beklenti, zaman ve maliyet kaybını önler; çiftin kararını eşin yaşı, bütçesi ve önceliklerine göre, bilgi sahibi olarak vermesini kolaylaştırır.
Kanıtla desteklenenler
- Varikosel onarımı gebelik oranını artırabilir (RR 1,55; Persad 2021)
- Mikrocerrahi teknik nüks riskini yarıya indirir (RR 0,48; Persad 2021)
- Hormon eksikliğinde gonadotropinle olguların %75'inde sperm üretimi başlar (Rastrelli 2014)
- Önceki testosteron kullanımı gonadotropin yanıtını bozmaz (Rastrelli 2014)
- ICSI ile çok az sayıda spermle bile döllenme sağlanabilir
- Genetik testler sperm bulma şansını önceden öngörmeyi sağlar (EAU)
Sınırlılıklar
- Dışarıdan testosteron sperm üretimini baskılar; çocuk isteyen erkekte kullanılmaz (AUA/ASRM 2021)
- Varikosel tedavisinin canlı doğuma etkisi belirsizdir (Persad 2021)
- Yalnız ultrasonda görülen varikoselin onarımı önerilmez (EAU)
- Antioksidanların canlı doğumu artırdığı gösterilemedi (Steiner 2020)
- AZFa veya AZFb tam delesyonunda testiste sperm bulunmaz (Hopps 2003)
- Etkinin görülmesi için en az bir üretim döngüsü, yani ortalama 64 gün gerekir (Misell 2006)
Erkek İnfertilitesi Hakkında Sık Sorulan Sorular
Muayenede en sık duyduğumuz soruları kılavuz önerileri ve yayımlanmış çalışmalara dayanarak yanıtladık. Verilen oranlar geniş hasta gruplarının ortalamalarıdır ve sizin durumunuzu tek başına belirlemez; kararı muayene bulgularınız belirler. Kendi sonuçlarınızla kişisel değerlendirme için WhatsApp üzerinden yazabilir ya da kliniğimizden randevu alabilirsiniz.
Sizinle İlgilenecek Hekim
Erkek infertilitesi değerlendirmesi, üroloji uzmanı Op. Dr. Niyazi Umut Özdemir tarafından yapılır. Muayene, spermiyogram ve hormon sonuçlarının yorumu, varikosel ve mikro-TESE gibi cerrahi kararlar ile eşinizin tüp bebek merkeziyle koordinasyon aynı hekim tarafından planlanır; böylece tedavi adımları birbirini geciktirmez ve süreç tek elden yürür.
Op. Dr. Niyazi Umut Özdemir
Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden 2000 yılında mezun oldum, üroloji uzmanlığımı 2005'te yine Ege Üniversitesi'nde tamamladım. 2006'dan bu yana Türk Üroloji Derneği Yeterlilik Board Sertifikası sahibiyim. 2017'de kurduğum UZ Clinic'te erkek infertilitesi, varikosel, azospermi ve erkek cinsel sağlığı alanlarında çalışıyorum. Akademik kimliğim ORCID kaydım üzerinden, eğitim ve deneyimim özgeçmiş sayfamda doğrulanabilir.
Çocuk Yolculuğunuzda Yalnız Değilsiniz
Spermiyogram, hormon değerlendirmesi ve ayrıntılı muayeneyle size uygun tedavi planını birlikte oluşturalım. Önceki sonuçlarınızı WhatsApp üzerinden gönderebilir ya da kliniği arayabilirsiniz.
Kaynaklar ve kılavuzlar
- European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health: Male Infertility. uroweb.org, çevrimiçi sürüm.
- Schlegel PN, Sigman M, Collura B, et al. Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline Part I. J Urol. 2021;205(1):36-43.
- Schlegel PN, Sigman M, Collura B, et al. Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline Part II. J Urol. 2021;205(1):44-51.
- World Health Organization. WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th edition. Geneva: WHO; 2021.
- World Health Organization. 1 in 6 people globally affected by infertility. WHO haber bülteni, 4 Nisan 2023.
- Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine. Definitions of infertility and recurrent pregnancy loss: a committee opinion. Fertil Steril. 2020;113(3):533-535.
- Gnoth C, Godehardt D, Godehardt E, et al. Time to pregnancy: results of the German prospective study and impact on the management of infertility. Hum Reprod. 2003;18(9):1959-1966.
- Levine H, Jørgensen N, Martino-Andrade A, et al. Temporal trends in sperm count: a systematic review and meta-regression analysis of samples collected globally in the 20th and 21st centuries. Hum Reprod Update. 2023;29(2):157-176.
- Eisenberg ML, Li S, Behr B, et al. Semen quality, infertility and mortality in the USA. Hum Reprod. 2014;29(7):1567-1574.
- Misell LM, Holochwost D, Boban D, et al. A stable isotope-mass spectrometric method for measuring human spermatogenesis kinetics in vivo. J Urol. 2006;175(1):242-246.
- Persad E, O'Loughlin CA, Kaur S, et al. Surgical or radiological treatment for varicoceles in subfertile men. Cochrane Database Syst Rev. 2021;4:CD000479.
- Kirby EW, Wiener LE, Rajanahally S, et al. Undergoing varicocele repair before assisted reproduction improves pregnancy rate and live birth rate in azoospermic and oligospermic men with a varicocele. Fertil Steril. 2016;106(6):1338-1343.
- Rastrelli G, Corona G, Mannucci E, Maggi M. Factors affecting spermatogenesis upon gonadotropin-replacement therapy: a meta-analytic study. Andrology. 2014;2(6):794-808.
- Smits RM, Mackenzie-Proctor R, Yazdani A, et al. Antioxidants for male subfertility. Cochrane Database Syst Rev. 2019;3:CD007411.
- Steiner AZ, Hansen KR, Barnhart KT, et al. The effect of antioxidants on male factor infertility: the MOXI randomized clinical trial. Fertil Steril. 2020;113(3):552-560.
- Sharma R, Harlev A, Agarwal A, Esteves SC. Cigarette smoking and semen quality: a new meta-analysis. Eur Urol. 2016;70(4):635-645.
- Sermondade N, Faure C, Fezeu L, et al. BMI in relation to sperm count: an updated systematic review and collaborative meta-analysis. Hum Reprod Update. 2013;19(3):221-231.
- Johnson SL, Dunleavy J, Gemmell NJ, Nakagawa S. Consistent age-dependent declines in human semen quality: a systematic review and meta-analysis. Ageing Res Rev. 2015;19:22-33.
- Lyu Z, Feng X, Li N, et al. Human papillomavirus in semen and the risk for male infertility: a systematic review and meta-analysis. BMC Infect Dis. 2017;17(1):714.
- Corona G, Minhas S, Giwercman A, et al. Sperm recovery and ICSI outcomes in men with non-obstructive azoospermia: a systematic review and meta-analysis. Hum Reprod Update. 2019;25(6):733-757.
- Corona G, Pizzocaro A, Lanfranco F, et al. Sperm recovery and ICSI outcomes in Klinefelter syndrome: a systematic review and meta-analysis. Hum Reprod Update. 2017;23(3):265-275.
- Hopps CV, Mielnik A, Goldstein M, et al. Detection of sperm in men with Y chromosome microdeletions of the AZFa, AZFb and AZFc regions. Hum Reprod. 2003;18(8):1660-1665.